Sociale Dynamiek & Wetenschap
Likeability versus Populariteit: Het fundamentele verschil tussen aardig zijn en macht
In de sociale psychologie van het kind zijn populariteit en sociale acceptatie twee gescheiden werelden. Populaire kinderen hanteren vaak macht en uitsluiting om hun positie te handhaven.
In het kort
- Likeability (sociometrische voorkeur) is gebaseerd op empathie, betrouwbaarheid en vriendelijkheid.
- Popularity (waargenomen status) is gebaseerd op zichtbaarheid, dominantie, uiterlijk en macht.
- Veel leerkrachten verwarren 'populair' met 'geliefd' en missen daardoor subtiele uitsluitingsmechanismen.
- Bi-strategische leerlingen manipuleren zowel klasgenoten als de leraar door strategisch charmant en intimiderend te zijn.
Direct toepassen in de klas
- Beloon pro-sociaal gedrag (hulpvaardigheid, troosten) explicieter dan verbale gevatheid of extraversie.
- Geef verantwoordelijke klassentaken ook aan rustige, hoog-likeable leerlingen in plaats van automatisch aan de luidste kinderen.
- Let op non-verbale signalen van uitsluiting: gefluister, wegkijken of afkeurende blikken bij het kiezen van partners.
Twee verschillende sociale werelden
Als je aan een klas vraagt: 'Wie vind je het aardigst?' en 'Wie is het populairst?', krijg je twee compleet verschillende lijstjes. Dit baanbrekende inzicht van Cillessen en collega's aan de Radboud Universiteit heeft de kijk op groepsdynamiek veranderd.
Kinderen die hoog scoren op likeability zijn coöperatief, helpen anderen en zijn emotioneel veilig. Kinderen die hoog scoren op populariteit zijn invloedrijk en trendsettend, maar vertonen significant vaker relationele agressie (roddelen, uitsluiten, oogrollen).
Het risico voor de groep
Wanneer een groep wordt gedomineerd door populaire leerlingen met een lage likeability, ontstaat er angstcultuur. Andere leerlingen durven niet meer voor elkaar op te komen uit angst hun eigen sociale positie te verliezen.
Stap voor stap: het verschil voelbaar maken in de klas
- Start niet met een uitleg over 'populair versus aardig' als abstract concept — begin met een concrete, veilige vraag in de kring: 'Noem in gedachten iemand bij wie je je op je gemak voelt. Waarom is dat?' Laat een paar leerlingen (vrijwillig) hun antwoord delen zonder namen te noemen.
- Koppel dit aan de sociaal-emotionele vaardigheid 'sociaal bewustzijn' uit het CASEL-raamwerk (Collaborative for Academic, Social, and Emotional Learning, de meest gebruikte SEL-indeling in de VS): leer leerlingen benoemen hoe hun eigen gedrag invloed heeft op hoe een ander zich voelt, los van hoe 'stoer' of 'populair' dat gedrag overkomt bij de groep.
- Gebruik een vereenvoudigde versie van de 'Mood Meter' uit de RULER-aanpak (ontwikkeld aan Yale door Marc Brackett): laat leerlingen na een sociale situatie (bijv. iemand niet uitnodigen, of juist wel) op een schaal van 1-4 aangeven hoe energiek/prettig ze zich voelden, en bespreek in tweetallen waarom.
- Benoem expliciet twee soorten gedrag die vaak door elkaar lopen: 'gedrag dat mensen dichterbij brengt' (troosten, uitnodigen, luisteren) versus 'gedrag dat status geeft maar mensen op afstand houdt' (roddelen, uitsluiten, stoere opmerkingen). Laat de klas zelf voorbeelden bedenken van elk.
- Beloon pro-sociaal gedrag met concrete, beschrijvende taal in plaats van algemeen: niet 'goed gedaan', maar 'ik zag dat je opzij schoof zodat Fenna ook mee kon doen — dat is precies het soort aardig zijn waar de hele klas fijner van wordt'.
- Geef verantwoordelijke rollen (groepsleider bij een project, gastheer bij een nieuwe leerling) doelbewust ook aan rustige, hoog-likeable leerlingen, zodat 'invloed hebben' in de klas niet automatisch samenvalt met 'de luidste zijn'.
- Grijp non-verbale uitsluiting (oogrollen, wegkijken, elkaar aanstoten bij het noemen van een naam) altijd kort en neutraal aan op het moment zelf — laat het nooit onbenoemd, ook al lijkt het klein.
- Evalueer na 4-6 weken met de klas zelf (anoniem, bijvoorbeeld via een blaadje): 'Voel je je vrij om voor iemand op te komen, ook als je populaire klasgenoten het daar niet mee eens zijn?' Dit meet direct of de angstcultuur afneemt.
Werkblad
Aardig of populair? Zelfreflectieblad
Voor leerlingen vanaf ongeveer groep 6. Vul dit alleen voor jezelf in — niemand anders leest mee, tenzij je het zelf wilt delen.
Noem iets dat je deze week deed waardoor iemand zich fijner voelde.
Noem een moment waarop je liever 'stoer' deed dan aardig, terwijl je eigenlijk anders voelde.
Dit mag ook een klein moment zijn, zoals meelachen om een grapje dat je eigenlijk niet leuk vond.
Wat zou je de volgende keer anders doen in zo'n situatie?
Bij wie in de klas voel jij je altijd op je gemak? Wat doet die persoon precies dat daarbij helpt?
In de praktijk
Werkvormen waarin deze theorie direct tot leven komt in de klas:
De Warme Douche (Het Complimentenbad)
Laat een leerling baden in een stroom van warme, welverdiende woorden.
De Geheime Vriend van de Week
Verhoogt pro-sociaal gedrag in de hele klas doordat iedereen een week lang ongemerkt een klasgenoot helpt en verrast.
De Klas-Stamboom / Kwaliteitenboom
Maakt fysiek zichtbaar dat de klas een levende boom is die alleen bloeit als iedereen erbij hoort.
Bronnen & Wetenschappelijke Publicaties
- •Van den Berg, Y.H.M., Lansu, T.A.M. & Cillessen, A.H.N. (2020). Preference and popularity as distinct forms of status. Journal of Adolescence.
- CASEL — Collaborative for Academic, Social, and Emotional Learning
- RULER Approach — Yale Center for Emotional Intelligence