Aan de slag met groepsdynamiek in de klas: Het ecologische model van Farmer
Het gezaghebbende overzichtsartikel van Onderwijskennis.nl over de 3 cirkels van groepsdynamiek, het onderscheid tussen 'aardig gevonden worden' en 'populariteit/macht', en het observatieschema voor de leraar.
Direct toepassen in de klas (Evidence-based)
- Observeer de klas bij voorkeur samen met een duo-collega of intern begeleider voor een gedeeld perspectief op de sociale normen.
- Betrek de informele leider (normdrager) positief door hem/haar verantwoordelijkheid te geven voor rust en respect.
- Wissel de tafelschikking doelbewust op basis van leerkrachtkeuze om sociale segregatie te doorbreken.
Wat is groepsdynamiek volgens de wetenschap?
Groepsdynamiek in het onderwijs gaat over de relaties en de communicatie tussen leerlingen onderling én tussen de leraar en de leerlingen (Farmer et al., 2018; 2019). De term verwijst naar de continue dynamische spanning en wederzijdse beïnvloeding binnen de groep (Lewin, 1947).
Een groep kun je nooit begrijpen door alleen afzonderlijke individuen te bekijken: het individu beïnvloedt de groep en de groep beïnvloedt op haar beurt het gedrag en welbevinden van het individu.
De 3 Cirkels van Invloed (Model van Farmer et al., 2019)
Onderwijskennis.nl hanteert het ecologische model van Farmer en collega’s (voortbouwend op Bronfenbrenner), met drie concentrische cirkels:
- **1. Binnenste cirkel: Schoolgedrag & adaptief vermogen:** Hoe individuele leerlingen cognitief, sociaal-emotioneel en communicatief functioneren en zich aanpassen aan de school.
- **2. Middelste cirkel: Sociale mogelijkheden & sociale ervaringen:** Relaties tussen leerlingen en leraren, vriendschappen, sociale status en sociale rollen.
- **3. Buitenste cirkel: Sociale dynamiek in de klas als geheel:** Interactiepatronen, hiërarchie, het ontstaan van informele sociale normen en processen van in- en buitensluiten.
Cruciaal verschil: 'Likeability' (Aardig gevonden worden) versus 'Popularity' (Invloed & Macht)
Uit grootschalig meta-analytisch onderzoek (Van den Berg, Lansu & Cillessen, 2020) blijkt dat 'aardig gevonden worden' (sociometrische voorkeur) en 'populair zijn' (waargenomen status) twee fundamenteel verschillende mechanismen zijn:
• **Aardig gevonden worden (Likeability):** Het onderliggende motief is psychologische nabijheid, intimiteit en pro-sociaal gedrag. • **Populariteit (Perceived Popularity):** Het onderliggende motief is macht, status en invloed in de groep.
Onderzoek (Laninga-Wijnen et al., 2020) toont aan dat zogenaamde 'bi-strategische leerlingen' – die aardig pro-sociaal gedrag combineren met onaardig of brutaal gedrag – vaak de dominante negatieve sociale norm in de groep bepalen en pro-sociaal gedrag van anderen afremmen.
De leraar als 'Invisible Hand' en Social Dynamics Manager
De leraar is geen passieve toeschouwer, maar beïnvloedt als 'social dynamics manager' de groepscultuur (Farmer et al., 2018).
Een bewezen effectieve interventie is het doelbewust inrichten van de tafelschikking (seating arrangements / Braun et al., 2020; Van den Berg & Stoltz, 2018): leerlingen die elkaar in eerste instantie minder mogen naast elkaar plaatsen kan op korte termijn lichte spanning geven, maar leidt op langere termijn tot significant hogere acceptatie en pro-sociaal gedrag.
Het Observatieschema voor Sociale Dynamiek (Dokman et al., 2019)
Om de informele hiërarchie in kaart te brengen, adviseren onderzoekers een gestructureerd observatieschema met kernvragen:
• Wie zijn de 'ruimtegevers' en wie zijn de 'ruimtenemers'? • Op welke manier wordt ruimte genomen (invloed, overlast, sfeer)? • Wie is de normdrager (informele leider) en wat is de heersende norm ('zie mij', 'ik bepaal', 'wij zijn tegen')? • Welke subgroepjes zijn er en wie staat aan de rand?
Praktijkwerkvormen bij dit onderzoek
Alle werkvormen →Naamspel met de bal
Luchtig en snel alle namen leren in de kring
De hele klas kent elkaars naam binnen drie ontspannen rondes.
Zoek iemand die... (Kennismakingsbingo)
Actieve rondloop-werkvorm om verrassende overeenkomsten te ontdekken
Leerlingen ontdekken binnen 15 minuten onverwachte overeenkomsten met klasgenoten.
Evolutiespel (Ei, Kuiken, Gorilla, Superheld)
Hilarisch steen-papier-schaar spel waarbij iedereen op eigen tempo groeit
Breekt binnen 5 minuten alle gène en zorgt voor een uitgelaten, actieve sfeer in de klas of gymzaal.
Wetenschappelijke bronnen & Literatuurlijst
- Farmer, T.W., Hamm, J.V., Dawes, M., Barko-Alva, K. & Cross, J.R. (2019). Promoting inclusive communities in diverse classrooms: teacher attunement and social dynamics management. Educational Psychologist, 54(4), 286-305.
- Van den Berg, Y.H.M., Lansu, T.A.M. & Cillessen, A.H.N. (2020). Preference and popularity as distinct forms of status: A meta-analytic review. Journal of Adolescence, 84, 78-95.
- Dokman, I., Van Beusekom, R., Oldeboom, B., Pepping-Poot, A. (2019). Ik in de Wij. Groepsdynamisch werken in het onderwijs. L&Ving Factory.
- Laninga-Wijnen, L., et al. (2020). Who sets the aggressive popularity norm in classrooms? Journal of Abnormal Child Psychology, 48(1), 13-27.
- Onderwijskennis.nl / NRO. (2025). Aan de slag met groepsdynamiek. https://www.onderwijskennis.nl/kennisbank/aan-de-slag-met-groepsdynamiek