Kennisrotonde: De cruciale rol van omstanders (bystanders) bij het stoppen van pesten
Waarom pesten een groepsproces is en hoe het activeren van verdedigers en het doorbreken van de zwijgende meerderheid pestgedrag binnen seconden doet stoppen.
Direct toepassen in de klas (Evidence-based)
- Bespreek de vier rollen expliciet in de klas en laat leerlingen herkennen in welke rol ze soms terechtkomen.
- Beloon en bekrachtig leerlingen die pro-sociaal verdedigergedrag laten zien publiekelijk.
- Maak het onderscheid duidelijk tussen 'verklikken' (om iemand in de problemen te brengen) en 'hulp halen' (om iemand uit de problemen te helpen).
Pesten is een sociaal groepsproces, geen 1-op-1 conflict
Onderzoek van prof. Christina Salmivalli toont aan dat pesten bijna nooit plaatsvindt zonder publiek: in 85% van de gevallen zijn er omstanders aanwezig. De pester zoekt namelijk sociale status, macht en zichtbaarheid binnen de groep.
Salmivalli onderscheidt vier verschillende rollen bij omstanders:
- **1. Assistenten:** Doen actief mee met de pester en versterken de aanval.
- **2. Versterkers / Aanmoedigers:** Lachen, joelen of moedigen de pester aan, waardoor de pester sociale beloning ervaart.
- **3. Buitenstaanders (de zwijgende meerderheid):** Kijken weg of doen alsof ze niets zien. Hoewel ze het pesten vaak afkeuren, interpreteert de pester hun stilte als stilzwijgende goedkeuring.
- **4. Verdedigers:** Komen actief op voor het slachtoffer, troosten het slachtoffer of halen hulp bij de leerkracht.
Het 'Omstander-Effect' doorbreken
Wanneer omstanders ingrijpen of expliciet afkeuring laten blijken, stopt pestgedrag in meer dan 57% van de gevallen binnen 10 seconden (Hawkins, Pepler & Craig, 2001).
Tijdens de Gouden Weken moet de leerkracht de klas expliciet trainen in wat effectief verdedigergedrag is: niet zelf vechten, maar het slachtoffer meenemen ('kom, we gaan voetballen') en rustig doch ferm grenzen stellen.
Praktijkwerkvormen bij dit onderzoek
Alle werkvormen →Naamspel met de bal
Luchtig en snel alle namen leren in de kring
De hele klas kent elkaars naam binnen drie ontspannen rondes.
Zoek iemand die... (Kennismakingsbingo)
Actieve rondloop-werkvorm om verrassende overeenkomsten te ontdekken
Leerlingen ontdekken binnen 15 minuten onverwachte overeenkomsten met klasgenoten.
Evolutiespel (Ei, Kuiken, Gorilla, Superheld)
Hilarisch steen-papier-schaar spel waarbij iedereen op eigen tempo groeit
Breekt binnen 5 minuten alle gène en zorgt voor een uitgelaten, actieve sfeer in de klas of gymzaal.
Wetenschappelijke bronnen & Literatuurlijst
- Salmivalli, C. (2010). Bullying and the peer group: A review. Aggression and Violent Behavior, 15(2), 112-120.
- Hawkins, D. L., Pepler, D. J., & Craig, W. M. (2001). Naturalistic observations of peer interventions in bullying. Social Development, 10(4), 512-527.
- Kennisrotonde. (2023). Wat zijn werkzame elementen van anti-pestprogramma's? Den Haag: NRO.